De economie van onsterfelijkheid

Wat zou jij doen als je onsterfelijk was?[1] Een interessante vraag voor een goed gesprek bij de borrel. Iedereen kan wel een paar sprookjes of stripverhalen opnoemen waarin wordt gestreefd naar onsterfelijkheid. Toch lijkt onsterfelijkheid mij, als econoom en persoonlijk, een pure bron van ellende. Tegelijkertijd bracht het nadenken over dit onderwerp me wel tot een paar nieuwe inzichten.

omaonsterfelijk
Anneke Groot (89), de superoma die nog salto’s van de duikplank maakt

 

Heel veel jaar geleden las ik in de krant een stuk over onderzoek naar onsterfelijkheid. Wetenschappers die wormen kweekten in een lab, met 20x de levensduur van hun soortgenoten. Wetenschappers die naar Okinawa (Japan), Sardinië (Italië) en Loma Linda (Californië) afreisden om de voeding en leefstijl van de lokale bevolking aldaar te besturen, gezien het uitzonderlijk hoge aantal honderdjarigen wat daar leeft. Er zaten wetenschappers tussen die geloofden dat onsterfelijkheid bereikt zou worden als een paar specifieke belemmeringen overkomen zouden kunnen worden. Onsterfelijkheid op celniveau is misschien al dichtbij en het geheim hiervan zit hem in de telomeren en telomerase. De telomeer is een stukje celmateriaal dat bij elke celdeling korter wordt. Het telomerasegen, dat in normale cellen uitgeschakeld is, voorkomt dat dit gebeurt en kan dus zorgen voor onsterfelijke cellen. Bij tumorcellen is dit telomerasegen vaak ingeschakeld (Dit is één van de zeldzame dingen die ik onthouden heb van mijn biologielessen, maar vergeef me als het een klok-klepel verhaal is). Door dit gen te manipuleren, kan bij wormen de levensduur al verlengd worden naar vele malen de maximale natuurlijke levensduur.

Iedereen die nergens anders aan doodgaat, gaat uiteindelijk dood aan kanker, vaak ongediagnosticeerd. Daarom geloof ik ook nooit zo in donateuracties die kanker ‘volledig de wereld uit willen helpen’. Maar goed, stel dat we het geheim van de telomerase kunnen ontrafelen, dan blijven er nog genoeg andere doodsoorzaken over. We moeten een oplossing vinden voor hart- en vaatproblemen, een afnemende weerstand, en dan nog de zaken die niet direct dodelijk zijn maar wel heel vervelend kunnen worden; dementie, botontkalking, afnemende spierkracht, nierfunctie, ga zo maar door. Tenslotte kun je natuurlijk nog door domme pech of geweld om het leven komen, maar ik ga er vanuit dat onderzoek zich hier niet op richt.

Maar goed, ga er even hypothetisch vanuit dat dit allemaal lukt en dat de eerste onsterfelijke mensen al geboren zijn.  Dan kom je, als je hier even over doordenkt, meteen aan bij de paradox van onsterfelijkheid. Aan de ene kant is medisch onderzoek erop gericht om te zorgen dat mensen niet doodgaan aan de dingen waar ze momenteel wel aan doodgaan. Tegelijkertijd, hoe succesvoller medici hierin worden, hoe langer we leven en hoe meer er geïnvesteerd zal moeten worden in de zorg; hoe ouder je wordt, hoe meer zorg je doorgaans nodig hebt om het leven draaglijk te houden. Economisch lopen we hier dus ook tegen het eerste probleem aan: een onbetaalbaar zorgstelsel.

Dit zou voorkomen kunnen worden als de mens van de toekomst niet alleen onsterfelijk is, maar vooral veel QALY’s erbij krijgt: jaren in volledig goede gezondheid. Dit is een vrij ‘pervers’ instrument, een manier voor gezondheidseconomen om de kosten en baten van medische interventies te vergelijken door uit te drukken hoeveel een mensenleven eigenlijk waard is. Het gekke is dat deze QALY’s niet meegenomen worden in de pensioenendiscussie. De leeftijd waarop we met AOW mogen wordt bijgesteld naar aanleiding van de door het CBS gemeten levensverwachting van 65-jarigen. De verwachting is dat wij een stuk ouder worden dan onze opa’s en oma’s, en om het huidige pensioenstelsel betaalbaar te houden moeten wij dus langer doorwerken. Maar staat elk extra levensjaar ook voor een extra jaar waarin men fysiek fit genoeg is om door te werken? Daarnaast kunnen er natuurlijk ook nog ziektes of doodsoorzaken ontstaan die we nu nog niet eens kennen, dus zijn we niet massaal aan het oversparen? De perfecte formule moet nog uitgevonden worden, voor zover ik weet.

Het zwaard van de vergrijzing snijdt aan twee kanten. Aan de ene kant worden we steeds ouder, misschien wel onsterfelijk, maar aan de andere kant krijgen gezinnen in Westerse samenlevingen te weinig kinderen om de bevolking constant te houden; de vervangingsratio is 2,1 en in Nederland krijgt een vrouw gemiddeld 1,66 kind. Wereldwijd groeit de bevolking, maar dit komt vooral door de armste gebieden: de bevolking van Afrika groeide tussen 1999 en 2005 met 20%, terwijl die in Europa stagneerde (zie tabel).

Bevolking in miljoenen
Regio 1999 2005 Δ%
Wereld 5.978 6.515 9%
Azië 3.634 3.938 8%
Afrika 767 922 20%
Europa 729 731 0%
Latijns-Amerika en het Caribisch gebied 511 558 9%
Noord-Amerika 307 332 8%
Oceanië 30 33 10%

Het feit dat mensen, als ze rijker worden, minder kinderen gaan nemen is al langer bekend en wordt de demografische transitie genoemd. Deze transitie versterkt juist de mogelijkheden tot economische groei: doordat gezinnen minder kinderen krijgen kunnen ze meer investeren in de opleiding van elk kind. Deze investering in menselijk kapitaal zorgt voor technologische ontwikkeling en dus economische groei. Vóór de Industriële Revolutie (vanaf circa 1850) werd de ontwikkeling van de bevolking adequaat beschreven door de ‘Malthusian trap’. Thomas Malthus (1766-1834) geloofde stellig dat er een natuurlijke limiet was aan het aantal mensen dat de wereld kon onderhouden. Zodra deze dreigde te worden overschreden, volgde er een hongersnood, epidemie of oorlog waardoor het natuurlijk evenwicht weer hersteld werd.

bevolking

Zoals in deze grafiek te zien is had Malthus, met de informatie die hem beschikbaar was, zeker gelijk. De wereldbevolking groeide al duizenden jaren vrijwel niet, en hij stierf net te vroeg om de ‘take-off’ mee te maken. Door alle uitvindingen die volgden uit de Industriële Revolutie werd voedselproductie enorm veel goedkoper, en tegelijkertijd met ontwikkelingen op medisch gebied zorgde dit voor de ontsnapping uit de Malthusiaanse val. Je ziet ook dat de grafiek begint af te vlakken, dit komt omdat er een steeds groter deel van de wereldbevolking al een demografische transitie heeft doorgemaakt en dus een geboortecijfer van rond of onder de vervangingsratio heeft. Zo nu en dan duiken er de laatste eeuwen weer ‘Neo-Malthusianen’ op, die waarschuwen voor bijvoorbeeld een ecologische of humanitaire ramp omdat de aarde deze wereldbevolking niet aan kan. Tot nu toe kwam er steeds een uitvinding die het ongelijk van deze groep bewees.  De vraag voor de toekomst is of dat ook zal gebeuren met het uitputten van de fossiele brandstoffen. Maar dat.. is materiaal voor een andere blog.

Onsterfelijkheid leidt dus ontegenzeggelijk tot vergrijzing, en vergrijzing is onder de huidige economische instituties een groot probleem. Naast de onbetaalbaarheid van het pensioenstelsel, ons zorgstelsel en een wereldwijd voedsel- en milieuprobleem, leven we ook nog eens steeds meer als eenpersoonshuishoudens. Waar moeten al deze onsterfelijke superbejaarden wonen? Gaat straks 95% van ons inkomen op aan woonlasten? Of gaan we afgelegen gebieden bewonen, omdat we met drones en virtual-reality-brillen toch amper meer menselijk contact nodig hebben?

Een ander probleem is dat geestesziekten een steeds pregnanter probleem worden. Dit is één van de redenen waarom de discussie over ‘voltooid leven’ zich naar het politieke voorfront heeft verplaatst. De medische wetenschap kan steeds meer fysieke ongemakken genezen, maar voor ziekten van de geest lijken oplossingen nog geen greintje dichterbij. Naast psychische aandoeningen is ook eenzaamheid een groot probleem. Willen we überhaupt wel onsterfelijk worden, zelfs al is dat mogelijk in perfecte lichamelijke gezondheid? Zijn alle vrolijke en originele gedachten op een gegeven moment niet op? Wat doe je als je voor je gevoel alles al een keer gezien en gedaan hebt? Ondanks dat het mij, en ieder, veel waard lijkt om nog één keer thee te drinken met die verloren dierbare, hoort afscheid nemen bij het leven. Het feit dat dingen voorbij gaan doet je ook de schoonheid ervan waarderen.

Mij in het medisch-ethische debat mengen is een gevaarlijke uitstap. Dit raakt dicht aan persoonlijke opvattingen over leven en dood die iedereen heeft en mag hebben. Het mag duidelijk zijn dat onderzoek naar onsterfelijkheid wat mij betreft niet de hoogste prioriteit heeft. Maar de trein van verbeteringen in de gezondheidszorg dendert door, en de levensverwachting in rijke landen dus ook. Om nog maar te zwijgen over de extra prikkel die alle ‘gezondheidsapps’ hier wellicht aan zullen geven. We moeten dus op zoek naar haalbare oplossingen voor de economische kosten van deze quasi-onsterfelijkheid.

Wat mij betreft is één grote stap voorwaarts het openbreken van taboes op de arbeidsmarkt. Waarom betalen we mensen naar het aantal jaren werkervaring? Dit maakt ouderen extra kwetsbaar voor werkloosheid, en het zorgt voor extra inefficiëntie in het productieproces. In een arbeidsmarkt die volledig functioneert krijgt iedereen zijn marginaal product. We zouden hier op zijn minst een stap dichter in de buurt kunnen en mensen meer te betalen naar hun toegevoegde waarde en arbeidsproductiviteit, in plaats van het aantal jaren ervaring. Deze ervaring is niet veel waard als deze niet op regelmatige basis wordt ‘geupgrade’, en bij vaste banen met een extra salaristrede elke zoveel jaar is de prikkel om dit te doen erg klein.

Sowieso mag de transparantie op de arbeidsmarkt veel groter worden. Dit is misschien wel het grootste taboe. Het feit dat er nog steeds een ‘wage gap’ is tussen mannen en vrouwen, gecontroleerd voor verschillen in gewerkte uren, kwaliteit en mogelijke hiaten in de loopbaan, is volgens wetenschappers een uitkomst van betere salarisonderhandelingen door mannen. Maar hoe kan je optimaal een salarisonderhandeling in gaan als je niet weet wat mensen met gelijke kwaliteiten als jouzelf verdienen?

Daarnaast blijf ik me verbazen dat er een positief lineaire relatie lijkt te zijn tussen de onbegrijpelijkheid van iemand’s functietitel (wat doet een director of operational excellence, of een chief visionary officer?) en diens salaris. Ik weet dat ik nu niet voor eigen parochie preek, maar ik blijf het vreemd vinden dat mensen die tastbare, essentiële goederen produceren, zoals metselaars, bakkers of boeren, minder verdienen krijgen dan mensen die in excelsheets potentiële virtuele scenario’s doorrekenen. Ik weet dat er altijd een relatie zal blijven bestaan tussen het benodigde opleidingsniveau en de te dragen verantwoordelijkheid van een baan en de beloning hiervoor,  en tot op zekere hoogte is dit ook goed. Maar de ratio tussen de fabriekswerker en de baas  van de fabriek is sinds 1980 (1:27) tot nu (1:271) tien keer zo groot geworden. Een hogere transparantie over salarissen zou deze groeiende ongelijkheid zeker kunnen verminderen.

Zie ik dan helemaal geen enkel voordeel van onsterfelijkheid? Oh, toch wel. Het zou voor het oplossen van deze en andere grote problemen van onschatbare waarde geweest zijn als de grote denkers van hun tijd (Einstein, Keynes, Plato, Marie Curie, noem maar op) nog enkele honderden jaren door hadden kunnen denken en uitvinden. Dan waren we er misschien al lang uit geweest.

[1] Als een klein uitstapje: Hebben we eigenlijk wel een goede definitie van wat we bedoelen met onsterfelijkheid? Gaat het er om dat je écht nooit dood kunt gaan, of alleen op het moment dat je dat zelf wilt of wanneer je een ongeluk krijgt? Ik beleefde onlangs grote frustraties omdat er op een pickwick ‘tea topics’ kaartje stond: “Wat zou jij doen als je één dag onsterfelijk was?”.  In mijn ogen is dat dus een contradictio in terminis. Bedoelen ze onkwetsbaar? Als je op die dag van een gebouw afspringt, lig je dan helemaal in de kreukels maar blijf je wel leven of heb je een soort beschermingsmantel tegen alle verwondingen om je heen? Enfin, verder met dit verhaal.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s