De bank van wederkerigheid

Vroeger, ooit, dacht ik dat financiële economie heel saai was. Toen dacht ik namelijk dat het alleen over geld ging en het domein was van mensen die graag praten over derivaten, obligaties en spot rates. Dat laatste is misschien waar, maar als de financiële crisis van 2008 ons iets geleerd heeft, dan is het dat financiële economie vooral gaat over vertrouwen en dat de monetaire economie en de reële economie niet los van elkaar bezien kunnen worden.

Het hele idee van elkaar betalen met -in essentie- waardeloze briefjes papier, of nog erger, een belofte om in de toekomst iets te ontvangen, is bij uitstek gebaseerd op vertrouwen. In het tweede hoofdstuk van mijn dissertatie leg ik uit dat met een groeiende bevolking instituties ontstaan die vertrouwen tussen bekenden vervangen door vertrouwen in het systeem, waarbinnen ook transacties tussen onbekenden kunnen plaatsvinden. Paolo Coelho schrijft in “De Zahir” ook over vertrouwen als hij het heeft over de bank van wederkerigheid, of de favour bank. Volgens de schrijver de meest invloedrijke bank ter wereld:

‘Ik weet dat jij op een dag invloedrijk zult zijn. Ik stort gunsten op jouw rekening, zoals connecties. Jij weet dat je me het een en ander schuldig bent, ook al vraag ik je nooit om iets in te lossen. Tot op een goede dag het zover is, en ik jou om iets vraag. Je kunt nee zeggen, maar je weet dat je bij me in het krijt staat. Je zult doen wat ik je vraag, ik blijf je helpen, de anderen zullen horen dat jij een betrouwbaar iemand bent, ze doen stortingen op jouw rekening – uitsluitend contacten, want deze wereld bestaat uit contacten en verder niets. Op een dag zullen ze jou ook om iets vragen, jij toont respect voor de persoon die jou geholpen heeft en biedt hem jouw steun, en na verloop van tijd zul je beschikken over een netwerk dat de hele wereld omspant, je zult de mensen leren kennen die je moet kennen, en je invloed zal steeds groter worden.’

 

 

De leningen aan de bank der wederdienst zijn niet zonder risico, je kan er voor kiezen de schuld niet in te lossen. Maar dan zal je reputatie snel slechter worden en het aantal stortingen op jouw rekening daarom ook. In essentie is dit niet anders dan de financiële sector zoals wij die kennen. Banken hebben in grote lijnen 3 functies: i) ze bieden een veilige plek voor spaargeld ii) ze faciliteren betalingsverkeer en iii) ze gebruiken dat spaargeld vervolgens om leningen te verstrekken.  Lang werden banken gezien als efficiënte vehikels die werkten als smeerolie voor de economie. Banken geleiden kapitaalstromen naar waar ze het hardste nodig zijn en kunnen zo investeringen aanjagen. Als consumenten zijn wij bereid om ons geld bij de bank onder te brengen, omdat we er rente voor krijgen, maar ook omdat we vertrouwen hebben in het risicomanagement van de bank. Zodra dat vertrouwen om wat voor reden ook wankelt krijg je bank runs, zoals we de laatste ca. tien jaar hebben kunnen zien.  Dan wordt het falen van de bank een self-fulfilling prophecy.  

Overheden probeerden dat tegen te gaan onder het credo ‘Too big to fail’. Ondanks dat de banken private instituties waren, waren hun functies zo verweven met het hele economische stelsel van een land dat gevreesd werd voor een enorme crisis als grote banken failliet zouden gaan. Het omvallen van één bank zou bovendien leiden tot groot wantrouwen bij spaarders, die dan ook hun geld zouden opnemen bij andere banken. Aangezien banken maar ongeveer 3% van de uitstaande banktegoeden daadwerkelijk in kas hebben, leidt het massaal opnemen van geld sowieso tot het omvallen van de bank. Daarom werden ‘bailout funds’ opgericht en private banken opgekocht door overheden. Het wrange hieraan is dat banken zo groot konden worden door veel risico te nemen, en nu het fout ging werden hun risico’s betaald door belastingbetalers nu en in de toekomst. Om dit in de toekomst tegen te gaan werd overgegaan op een beleid van verscherpt toezicht op banken, maar de sector heeft nog een lange weg te gaan om het vertrouwen van de mensen en hun reputatie als smeerolie van de economie terug te winnen.

Naast de commerciële banken zijn er nog de centrale banken, die als voornaamste functies hebben het in circulatie brengen van geld en het voeren van monetair beleid. In Europa hebben wij de Europese Centrale Bank, die het monetair beleid bepaalt. De Europese landen voeren dus samen monetair beleid, maar zij kunnen nog wel zelf hun fiscaal beleid bepalen. De ECB is de bank voor commerciële banken, door verplichte deposito’s en leningen aan deze banken bepaalt de ECB dus de geldhoeveelheid in de economie en de rente. De Europese crisis ontstond, heel kort door de bocht, doordat asymmetrische schokken (een depressie in het ene land en inflatie in het andere land) niet meer uitgebalanceerd konden worden door rentewijzigingen en depreciatie van onderlinge wisselkoersen. In eerdere crises deden landen vaak een noodgreep door geld bij te drukken en zo inflatie te creëren zodat hun schulden in reële zin niet veel meer waard waren. Voor meer uitleg over de Europese financiele crisis raad ik je aan dit zeer informatieve filmpje van Bloomberg te kijken. Er is er ook één over de kredietcrisis.

Na deze crisis stond het vertrouwen in de bankensector dus nogal op een laag pitje. Er ontstond politieke discussie over toezicht, perverse prikkels en bonusbeleid. Hypotheken moesten aan strengere eisen voldoen en daardoor werden banken steeds huiveriger om nog kapitaal te verstrekken.

De vraag is: hoe nu verder? Terwijl deze blog begon met het mooie romantische beeld van de bank van wederkerigheid, lijken we nu aangekomen bij een soort thriller. Joris Luijendijk ging 2 jaar lang in het geheim gesprekken aan met Londense bankiers en schreef hier een boek over ‘Dit kan niet waar zijn‘. Hij schrok van de bekentenissen van de bankiers die in hun volle bewustzijn wisten dat ze bezig waren een systeem in sneltreinvaart in een afgrond te sturen, maar tegelijkertijd niks anders konden dan maar door te gaan om hun eigen hachje te redden. De hervormingen van de financiële sector en het strenge toezicht hebben veel aandacht gekregen maar er zijn critici die beweren dat de perverse prikkels die hebben geleid tot de financiële crisis nog steeds aanwezig zijn. Zijn er alternatieven? Je geld in een oude sok bewaren is, zelfs al zou je voorbij gaan aan de risico’s, niet een reële optie omdat als iedereen dit zou doen er wederom niet genoeg cashgeld aanwezig is. Sommigen geloven nu in een revolutie van onderuit, doordat kleine techbedrijfjes bepaalde diensten gratis of zeer goedkoop aanbieden die voorheen door banken gedaan werden. Echter, deze techbedrijven maken gebruik van de infrastructuur van grote banken dus kunnen alsnog niet zonder deze banken functioneren. Crowdfunding wordt vaak geopperd als alternatief om de bank er tussenuit te snijden en zelf met een groep gelijkgestemden een sociaal wenselijk project te financieren waarbij risico’s gedeeld worden. Ook hier geldt dat de crowdfundings-platforms functioneren op de infrastructuur die door grote banken is aangelegd. De cryptocurrencies (zoals BitCoin) blijven aandacht krijgen en de vraag is of hun stijgende prijzen nu de nieuwe bubbel zijn of dat het een goede investering is. Anderen zeggen weer dat we überhaupt af moeten van het idee om te investeren met het oog op stijgende rendementen, omdat dit per definitie door speculatief gedrag tot bubbels leidt. Nieuwe cryptocurrencies ontstaan in rap tempo en zouden in combinatie met de vele ‘sharing platforms’ (Airbnb, werkspot, Uber) ook tot een nieuw soort ruilhandel kunnen leiden waarbij geld niet eens nodig is. Toch denk ik niet dat we gauw in een wereld zonder grote banken terecht zullen komen. Denk maar eens aan de praktische problemen als je een hypotheek zou moeten gaan crowdfunden of als je je salaris niet langer op een bankrekening gestort krijgt. Of we het willen of niet, banken zijn de smeerolie van ons kapitalistische systeem en de drang naar winsten zal er altijd toe leiden dat er risico’s worden genomen.

Hoe kun je jezelf het beste ‘beschermen’ tegen deze risico’s? Nu ben ik geen financieel adviseur dus ga vooral niet teveel op mijn woorden af, maar ik denk wel dat je, zeker als modale verdiener met wat leuk extra spaargeld, niet teveel moet afgaan op rendement. Keynes schreef in de jaren 30 al: de beurs is een casino. Dit betekent dat je misschien af en toe wat wint en wat verliest, maar dat je de beurs nooit consistent te slim af kunt zijn. Natuurlijk bestaan er fondsen waarbinnen risicodeling mogelijk is, maar ik denk dat investeren in de 21e eeuw een nieuwe betekenis gaat krijgen. Het gaat er meer om wat je doet met je geld dan of je er 1 of 3 of 5% rendement op krijgt. Als we onszelf namelijk richting de volgende kredietcrisis sturen, of, nog erger, als we in dit tempo doorgaan met het vervuilen van de aarde is dat namelijk niet veel meer waard. Daarnaast: als iets te mooi lijkt om waar te zijn, is dat het waarschijnlijk ook en bevind je je in de nieuwste bubbel. Besef je dat jouw spaargeld ook gebruikt kan worden om richting te geven aan onze wereld en op die manier misschien wel een machtiger middel is dan een stem in democratische verkiezingen. Tegenwoordig zijn er prachtige projecten om in te investeren, je eigen stukje windenergie, zonnepanelen, microkredietprojecten voor vrouwen in ontwikkelingslanden, een crowdfundingsproject voor een moestuin voor de hele buurt. Geld is macht kan zo ook weer een positieve betekenis krijgen.

 


Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s